Karbon ayak izi, bir kuruluşun üretim süreçleri, tedarik zinciri ve ürünlerinin kullanımı sonucunda atmosfere saldığı sera gazlarının ölçümüdür.
Bu gazlar arasında en yaygın olanı karbon dioksit (CO2) olup, metan (CH4) ve azot oksit (NOx) gibi diğer gazlar da hesaplamaya dahil edilir. Günümüzde karbon ayak izi, bir işletmenin çevresel etkisini değerlendiren yaygın ve en önemli araçlardan biridir.
Karbon Ayak İzi Raporu Nedir?
Karbon ayak izi raporu, bireylerin, şirketlerin, ürünlerin veya hizmetlerin atmosfere saldığı sera gazı emisyonlarının miktarını ve kaynağını ayrıntılı bir şekilde inceleyen ve ölçen bir belgedir. Bu rapor, sera gazı emisyonlarını karbon dioksit eşdeğeri (CO2e) cinsinden hesaplar ve farklı kategorilere ayırır.
Emisyon kaynaklarını belirleyerek hangi faaliyetlerin en fazla emisyona neden olduğunu gösterir ve bu bilgiler sürdürülebilirlik stratejilerinin geliştirilmesine katkı sağlaması için bir yol haritası oluşturur.
Raporun içeriği 3 kısımdan oluşur. Bunlar;
- Kapsam 1 emisyonları: Şirketin doğrudan kontrolü altındaki emisyonlar (örneğin, üretim tesislerinden kaynaklanan emisyonlar)
- Kapsam 2 emisyonları: Şirketin satın aldığı enerjiden kaynaklanan emisyonlar (örneğin, elektrik ve ısınma).
- Kapsam 3 emisyonları: Şirketin değer zinciri boyunca oluşan diğer emisyonlar (örneğin, tedarik zinciri ve lojistikten kaynaklanan emisyonlar) şeklindedir.
Karbon Ayak İzi Nasıl Hesaplanır?
Karbon ayak izi hesaplama, bir bireyin, şirketin, ürünün veya hizmetin atmosfere saldığı sera gazı emisyonlarının miktarını ve kaynağını ölçen yöntemlerden biridir.
Farklı amaçlar ve ölçekler göz önünde bulundurularak çeşitli yöntemlerle bu hesaplamalar yapılabilmektedir.
Bu hesaplamalar kişilerin ve kurumların sera gazı emisyonlarını azaltma stratejilerinin geliştirilmesine ve çevresel sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşılmasına yardımcı olmayı amaçlamaktadır.
Karbon Ayak İzi Hesaplama Türleri Nelerdir?
- Kurumsal Karbon Ayak İzi Hesaplama
- Bu yöntem, bir şirketin tüm faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarını ölçer. Hesaplama, enerji kullanımı, üretim faaliyetleri, tedarik zinciri, atık yönetimi gibi faktörleri kapsamaktadır.
- Ürün Karbon Ayak İzi Hesaplama
- Bu yöntem, belirli bir ürünün tüm yaşam döngüsü boyunca (hammadde tedariki, üretim, dağıtım, kullanım, bertaraf) ortaya çıkan sera gazı emisyonlarını ölçmektedir.
- Bireysel Karbon Ayak İzi Hesaplama
- Bu yöntem, bir kişinin günlük yaşamındaki faaliyetlerden kaynaklanan sera gazı emisyonlarını ölçer. Hesaplama, kullanılan ulaşım türü, enerji tüketimi, gıda tüketimi gibi faktörleri göz önünde bulundurur.
- Hizmet Karbon Ayak İzi Hesaplama
- Bu yöntem, belirli bir hizmetin sunulması sırasında ortaya çıkan sera gazı emisyonlarını ölçer. Hesaplama, kullanılan enerji, kullanılan kaynaklar, atık yönetimi gibi faktörleri kapsamaktadır.
Her ne kadar 4 ana konuda karbon ayak izi hesaplama yapılsa da en çok kurumsal ve ürün karbon ayak izi hesaplamaları sıklıkla yapılmaktadır. Bireyselde yapılan hesaplamalar (3-4’nolu maddeler) kişilerin kendi yapacağı formülasyon destekli çözümleri kapsamaktadır.
Karbon Ayak İzi En Doğru Nasıl Hesaplanır?
Bu adımda en doğru hesaplama için şu noktalara dikkat edilmesi gerekir.
- Kapsam Belirleme: Hesaplama kapsamının net bir şekilde tanımlanması ve tüm emisyon kaynaklarının dahil edilmesi önemlidir.
- Veri Toplama: Enerji tüketimi, ulaşım, atık yönetimi gibi tüm emisyon kaynaklarından doğru ve güncel veriler toplanmalıdır.
- Hesaplama Yöntemi: Uluslararası standartlara uygun ve doğru bir hesaplama yöntemi kullanılmalıdır.
- Veri Doğrulama: Toplanan verilerin ve hesaplamaların doğruluğu kontrol edilmelidir.
- Uzaman Desteği: Gerekirse, karbon ayak izi hesaplama konusunda uzmanlardan destek alınmalıdır.
Tüm bu noktalara dikkatlice yapılan yaklaşımlar sonucunda net sonuca yakın karbon ayak iziniz ortaya çıkacaktır.
Karbon ayak izi hesaplaması kapsamında doğrudan emisyonlar; bir bireyin, kuruluşun veya faaliyetin doğrudan kontrolü altındaki emisyonları (örneğin, enerji kullanımı, üretim faaliyetleri) barındırırken dolaylı emisyonlar ise nir bireyin, kuruluşun veya faaliyetin dolaylı olarak neden olduğu emisyonları (örneğin, kullanılan enerjinin üretiminden kaynaklanan emisyonlar, tedarik zinciri emisyonları) sağlamaktadır.
Bir bireyin, kuruluşun, ürünün veya hizmetin üretim sürecinden tüketim sürecine kadar atmosfere saldığı sera gazı emisyonlarının miktarının ve kaynağının ölçülmesi süreci karbon ayak izinizi oluşturmaktadır.
Bu süreçte oluşan sera gazları, gezegenimiz üzerinde küresel ısınmaya neden olmaktadır. Bu durum deniz seviyesinin yükselmesi, aşırı veya tahmin edilemeyen hava olayları, biyolojik çeşitliliğin azalması gibi birçok sorunu da beraberinde getirmektedir.
Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri Nelerdir?
Karbon ayak izi hesaplama yöntemleri, bir bireyin, kuruluşun veya ürünün neden olduğu sera gazı emisyonlarının belirlenmesi ve ölçülmesi için kullanılan farklı yaklaşımları içerir.
- Doğrudan Ölçüm Yöntemi
- Emisyon Faktörü Yöntemi
- Yaşam Döngüsü Analizi (LCA)
- Hesaplama Yazılımları ve Online Araçlar
- Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyon Hesaplamaları
- ISO 14064 Standardı
- GHG Protokolü (Sera Gazı Protokolü)
Karbon Ayak İzini Arttıran Olaylar Nelerdir?
Karbon ayak izini artıran birçok olay mevcuttur. Bunlardan en önemlileri şunlardır:
Enerji Kullanımı
- Fosil yakıtlara (kömür, petrol, doğalgaz) dayalı enerji üretimi ve kullanımı, en önemli karbon emisyon kaynağıdır.
- Elektrik kullanımı, ısınma ve soğutma için kullanılan enerji, binalarda ve konutlarda kullanılan enerji karbon ayak izini önemli ölçüde artırır.
- Sanayi ve üretim tesislerinde kullanılan enerji de önemli bir emisyon kaynağıdır.
Ulaşım
- Özel araç kullanımı, en önemli karbon emisyon kaynaklarından biridir.
- Uçakla seyahat etmek, diğer ulaşım türlerine kıyasla çok daha fazla emisyona neden olur.
- Karayolu taşımacılığı da önemli bir emisyon kaynağıdır.
Sanayileşme ve Üretim
- Sanayileşme ve üretim faaliyetleri, atmosfere salınan sera gazlarının önemli bir kaynağıdır.
- Üretim süreçlerinde kullanılan enerji, hammaddelerin işlenmesi ve taşınması emisyona neden olur.
- Endüstriyel atıklar da sera gazı emisyonlarına katkıda bulunur.
Tarım ve Hayvancılık
- Tarımsal faaliyetler, atmosfere metan ve nitroz oksit gibi sera gazları salmaktadır.
- Hayvancılık, metan gazı emisyonunun en önemli kaynaklarından biridir.
- Ormanların tahrip edilmesi ve arazi kullanımı değişiklikleri de sera gazı emisyonlarına katkıda bulunur.
Tüketim
- Fazla ve israfçı tüketim, üretim ve taşıma faaliyetlerini artırarak dolaylı olarak emisyona neden olur.
- Ürünlerin yaşam döngüsü boyunca (üretim, kullanım, atık) oluşan emisyonlar da karbon ayak izini etkiler.
- Et ve süt ürünleri tüketimi, bitkisel ürünlere kıyasla daha fazla emisyona neden olur.
Atık Yönetimi
- Çöplerin yakılması veya çöp sahalarına atılması metan gazı emisyonuna neden olur.
- Geri dönüşüm ve kompost gibi atık yönetimi yöntemlerinin yetersizliği emisyonları artırır.
Ormanların Tahribi
- Ormanlar, atmosferdeki karbondioksiti emerek sera gazı emisyonlarını dengelemeye yardımcı olur.
- Ormanların tahrip edilmesi, atmosferdeki karbondioksit miktarının artmasına neden olur.
Bunlara ek olarak;
- İklim değişikliği ve aşırı hava olayları da emisyonları artıran bir döngü yaratabilir.
- Nüfus artışı ve yaşam standartlarının yükselmesi de emisyonları artırma eğilimindedir.
- Elektrikli veya bataryalı aletlerin kullanımı da karbon ayak izini artıran unsurların arasındadır.
Karbon ayak izi azaltma adımları ile tüm kurumsal ve bireysel ölçüde çaba harcanması su götürmez bir gerçektir.
Karbon ayak izi nasıl ortaya çıktı?
Bu kavramın ilk olarak 2004 yılında İngiliz petrol firması olan BP’nin reklam kampanyasıyla ortaya çıktığı bilinmektedir. [Kaynak]
Aklınızdaki Sorular ve Cevaplarımız
Bir insanın karbon ayak izi kaç olmalı?
Bu oranlar ülkeye, yaşam tarzına ve tüketim alışkanlıklarına göre büyük ölçüde değişmektedir.
Dünya genelinde ortalama;
- 2020 yılında: 4.8 ton CO2e
- Gelişmiş ülkeler: 10 ton CO2e (ABD: 16 ton CO2e)
- Gelişmekte olan ülkeler: 2.1 ton CO2e
Türkiye’de;
- 2021 yılında: 5.26 ton CO2e
- Kişi başına ortalama karbon ayak izi:
- Büyükşehirlerde: 7 ton CO2e
- Küçük şehirlerde: 3 ton CO2e olarak hesaplanmıştır.
Türkiye karbon ayak izinde kaçıncı sırada?
Türkiye 2020 Dünya Ekonomi Verileri’ne göre;
- Toplam CO2e Emisyonları: 502.8 Mt (15. sırada)
- Kişi Başı CO2e Emisyonları: 6.6 Mt (108. sırada)
- Genel iklim değişikliği performansı açısından da listede 59. sırada bulunmaktadır.
Karbon ayak izi ne kadar olmalı?
Bilim insanları ortalama kişi başına emisyonun 2030 yılına kadar 2 tona, 2050 yılına kadar ise 0.5 tona düşmesi gerektiğini ısrarla vurguluyor. Yalnız, gelişmiş ülkelerde kişi başına emisyonlar ortalama 10 ton CO2e iken, gelişmekte olan ülkelerde bu oran 2.1 ton CO2e’dir.
1 kWh elektrik ne kadar CO2e?
1 kWh elektriğin ne kadar CO2e salınımına neden olduğu, elektriğin üretildiği kaynağa ve o anki şebekedeki emisyon yoğunluğuna bağlı olarak değişmektedir. Türkiye’de ortalama bir değer vermek gerekirse 1 kWh elektrik yaklaşık 0.8656 kg CO2e salınımına neden olur.
